Ka lungkham pakhat ka pal tlang

Interview, duhtakte hmangaithu hrilh & exam ang chi te hi thinphu hi a rang duh hle a, ngai a nei hi har tak a ni awm e. Ka Final Practical Assessment Five Course Menu chu a tak a tih- Ni a lo tleng a, a tua te pawh mai chu kan zam deuh vek mai a. Thinphu chu apangngai hleithei lo a, huphurhawm ve tak ani a.  Kan zirlai Cookery & Culinary Arts hi eiin siam dan leh cheimawi dan chauh emaw kan zir dawn ka ti a, zirtura pui a lo tam khawp a. First Aid certificate, Fire Safety Certificate, Food & Safety Certificate & Nutrition Knowledge Certificate te hi lak vek a ngai a. He certificate lak loh chuan  kan pass thei lova, kan zir ve vek a ngai a ni.

Practical Assessment hi trum-4 neih a ni a, Pathian zarah atrum-4 hian ka la pal tlang thei zel a. Theory Exam hi trum-2 nei tur a ni  a, trum-1 chu Pathian zarah ka pal tlang thei a, Final a la awm a, eng tak ang ang maw?Asignment project har sa ve tak hi trum-2 neih a ni a, trum-1naah hian (1)Food Costing & Food requirement, (2)Research(eiin chi zing mi thil hming lehkha min pawh tir a chumi thupui chu kan hmang) leh (3) Food safety , Health & Safety a ni a. Trum-2 hi chu a hmasa ang loin duhthlan thei tur min pe a.Kitchen Designing-ah hian mahni Restaurant hawng tur ang a in ngai tur a ni a, mahni Kitchen tur chu a lem ziah vek a,a tul ang tur zawng kha kan telh a ngai a. Menu tur ziah a ngai bawk a, Menu a ziah tur hi Hors d’oevre tur recipe-5 min pe a, Soup recipe-5, Entree recipe-5, Main Course recipe-5 men pe a, heng zing a mi hi a inmilh leh inrem tur hi pa-1 threuh thlan tur a ni a. Dessert erawh mahni duh duh a siam thei ve thung a ni. Heng kan Menu a chuang tur zawng hi engzat man nge a nih chhut chuah vek a ngai a, Food Costing & Food Requirement hi a awm leh a. He kan menu a mi ngei hi Final Practical Assessment-ah kan siam a ngai a ni. Research tur hi thupui: Lactose Intolerance, Coeliacs Disease, Low Cholesterol diets, Sodium Intolerance, Food Allergy Sufferer & Vegan Diet te a ni a, heng zingah hian pa-1 thlan tur a ni.

Kan zirlai hi chhiarkawp lam te, Engineer ho zirlai ni awm tak te, Doctor ho zirlai ni awm tak te, Mei sipai ho zirlai ni awm tak te kan zir nuk mai a, a chang chuan a luhaithalk thei khap mai.

Kan Final Practical Assessment tur hi, a endiktute hi pawnlam mi Industry Chef hming thang tak tak te an ni a, min vengtute hi kan zirtirtute an ni ve thunga. Kitchet chhungah dawhkan, Freezer te hi Number pek a ni a, kan luh hmain lehkha min pawh tir a, kan pawh fuh mi number khan kan awmna tur a ni a. Kitchen pawn lamah dawhkan puanvar phah seipui a awm a, tanchuan number a awm leh thliah thliah a, kan number zawn threuhah khan kan eiin siam kan va Present-na tur a ni a. Dawhkanah hian kan Menu leh thil chi hrang hrang a chei mawi tur a ni.

Darkar-6 chhung hun kan nei a, Kitchen kan luh phat a tang kan uniform hak dan leh kan sam a uithla em, uniform a thianghlim em, a chuar em,etc.. ? en dik vek kan ni a. Khangah khan mark min pe vek a, ka thil siam leh kan dawhkan vel a thianghlim tawk em ? mei kan control dan a dik em, kan chem hman a dik em, chem kan hman dan kan zei em? tih ang chi zawng zawng min en dik a. Darkar 3.30 hi engkim rem fel leh inbuatsaihna hun a ni a.Ei tur kan siam hi mi-2 tan tur thleng-2 zel a siam tur a ni. Chumi zawhah chuan,a hmasa ber Hors d’ouvre kan siam a,30-minutes chhunga siam zawh tur a ni a, 30-minutes a nih hma hian present ngei ngei tur a ni a, a pelh hnu a nih chuan kan mark a tla ang.

Hors d’ouvre hi Thai Fish Cake ka siam a.

Tichuan, thleng-2 kan va present a, thleng-1 a mi hi endiktute’n a tem chhin a, mark min pek zawh vel leh min vengtu kan tutor ten an ei ban thleng chu min rawn pe let a. Thil dang ho pawh 30-minutes chhunga siam a, a hun tak a, va present tur a ni a, minutes-30 dan zelah present tur a ni.

Soup-ah Tomato & Basil Soup ka siam.

Entree-ah Nicoise Salad ka siam.

Main Course-ah Pork Fillet Smorked, Rice Pilep & Vege ka siam

Dessert-ah Pear Poached In Wine ka siam.

Salad & Dessert thleng tih loh chu thleng dang hi a sa tur a ni a, kan hman hmain Oven-ah kan dah sa phawt a ni. Kan eiin chei dan hi mark hmuhna chikhat a ni a, Garnishing hi uluk hle a ngai a, Sauce kan siam pawh hi uluk hle a ngai bawk. Thleng berh leh bal a awm pawn mark paih a ni a, uluk a ngai hle a ni. Ka present zawh vek a, endiktute hnenah kan kal a, min feedback a, chumi zawh chuan kan bungbel hman zawng zawng sil fai a, kitchen tih thianghlim vek tur a ni a , 30-minutes hun ka nei a, kan hun nei chhung a tih fel loh chuan min vengtute hian kan mark an peih thei bawk a ni. Thla ka lakna velah hun ka hmang tam deuh a, kitchen tih fai ka tlai phah a ka mark peih then a ni. A tam zawk chu kan thlai deuh vek.

Kan singsak zawh chuan kan in thlak a, min vengtu kan Tutor hnenah kan kal a, a niin min lo feedback leh a, kan mark hmuh zat min hrilh nghal a, ka pass tih ka hria chu ka va lawm tak, ka lungkham em em pakhat chu Pathian khawngaihna a zarah ka ka pal tlang ve ta der mai. Ka hmabak Theory Exam hi eng tak  ang ang maw?

Lunglen dan tur ka thiam lo

Vawiin chu kan veng velah kan tei kual vel a, kawng sir leh mi huan a mi pangpar mawi tak tak a lo par vul chuk mai a. Ka rilru-ah chuan,”Favang(Spring) a lo thleng leh ta der mai, pangpar te pawh an vul leh chuk ta”, ka ti rilru neuh neuh a. Ka pian ka seilenna ramah kha chuan ,Favang a lo thlen kha chuan, ” Bar/ber thla kan lo tleng leh ta, thlasik rim kan nam tran”, tih kha thinlungah a lo lang a, mitthlaah leiletlova buh hring dup mai kha a lo lang thin a, vawin-ah pawh chu ngei mai chu ka mitthlah a lo lang leh ta.

Ka rilrua ka lo thanlen hnan tawh”Bar thla Fangvangah chuan buh hring dup leh thlasik rim kan nam tran”, tih chu rilruah lo lang mahse, tuna ka chenna ramah erawh, Favang(Spring) a lo thlen chuan Thal kan hneih tawh tihna a lo ni zawk a. Khawvel pang lehlam tunhma ka lo awmna thinah chuan chhun an hman laiin hetah chuan zan kan lo hmang a, zan an hman laiin chhun kan hmang zawk hlauh a. Masi lai thlasik daitla leh vawt an hman laiin thal kan hmang zawk hlauh a. Lung han tih len dan tur pawh ka thiam ta lo, ka ngaihtuahna chu mahni khua leh tui lam daih a ni a, ka hmuh leh ka tawn mek erawh ka lo seilen pui boruak nen a letling thawk a ni si a. Lungleng dawn dawn ang chuan ka awm a, han lunglen dan tur chu ka thiam ta mang der lo mai, ka lai ta hut mai.

In ka haw chu ka ngaihtuahna chu kal ding zelin eng eng emaw ka ngaituah a. Mizoram ka zin dawn trumah Run chho-ah ke a kan kal ho laiin thereng/lelte hi a rawn kiu ral ral mai a, kan kalpui pa upa lam chuan”Awww lung a va ti leng tak emmm!!”, a ti vawng vawng mai a. Rawlthar pa-1 ve thung chuan, “Chu thereng chu a va bengcheng e aw”, a ti bui bui thung a. Thlam, chul, thlawhhma,etc.. te chu mi tam takin an kal pelh mai mai laiin mithrenkhat tan erawh an hlir vawng vawng a, an lung ti lengtu leh nunhlui ti ngaitu te a lo ni a. Hmanlai zaithiam H.Lalchawimawii, Sailothangi Sailo, etc.. hla te chu upa lam tan chuan ngainawm an tih ber pawl leh an lung ti lengtu em em a nih laiin thangthar threnkhat tan chuan thring an ti em em ve thung a. Rap, pop,Heavy rock/metal,etc..te pawh kan duh dan a in ang lo, thenkhat tan a ngainawm a, threnkhat tan a bengchheng thung a ni.

Ram threnkhatah chuan mahni fa ngei pawh zilh nan vuak & kutthlak a thiang lova, ram threnkhatah erawh an tih dan thin pangngai ang a ni thung. Khawvel hmun threnkhatah ni chhuak an dawng hmasa a, threnkhatah erawh an dawng hnuhnung a. Chutiang ang chuan khawvel finna thiamna te pawh hmun htrenkhatah an dawng hmasa a, hmun threnkhatah an dawng hnuhnung ve thung a. Kohhran threnkhatah incheina uluk tak leh Biak-In chhunga ei leh in an serh em em a, Kohhran Hall & Chalpel-ah pawh Lengzem,lenglawng hla sak an duh lova. Kohhran thren khatah erawh eng thawmhnaw pawh ha se, tumman an sawisel hran lo a, pastor te pawn kekawr bul nen an inkhawm a,Biak-In chhungah ei leh in duh hun hun ei in theih turin an dah bawk a, Hall & Chapel-ah pawh lengzem & lenglawng hla pawh sak an awih a. Function hrang hrang pawh hman an awih thung a ni.

Thil pakhat kan beng a lut kan dawnsawn dan leh kan mit a kan hmuh dan te a in ang lo hle a. Kan duh zawng leh kan ngainat zawng te a inang lo hle bawk a. Kan dan leh hrai te a dang lam hle bawk a. Kan nunphung a inang lo hlawm a, kan ngaihdan a dang a, kan khawvel hun hman dan pawh a dang a.Kan duh zawng leh ngaihnawm tih zawng nilo mahse, a dawnsawn dan, a pawm dan leh a thlir dan kan thiam a ngai hle a ni. Tunlai khawvel milh a kan nun thiam hi a pawimawh hle a. Kohhran khawtlang , ram leh hnam pawh tunlai khawvel mil a kan enkawl kan kaihhruai thiam a tul hle a ni. Kan culture pawh chhawm nun tur tha tam tak a awm rualin, paih tur tam tak a awm tawh a, kan thinsenin a lo thanhnan tawh kan kal phungte hi kan sahuai thing vawn tlut tur a ni lova, kan her rem a ka sawi danglam ve zel a tul a ni.” Tih te hi ka ngaihtuah chhuak a, Lunglen dan tur thiam lo mah ila, ka awmna  a zir leh ka hun tawn a zir a, a dawnsawn dan tha leh a hun leh hmun milh a ka khawsak thiam nan ka inzir nasat a ngaih zia ka hriatchhuak a. Kan dam chhung hun hi Thasiama ang a Thangthar nun kan nin loh nan thangthar nun hi zir pah zelin, thangthar te zirtir pah bawkin,thangtharte pawn  kan nun phung, kan kalphung, kan dan leh hrai te pawh KAN HUN TAWN MILIN i siam dang lamin i her danglam zel ang u.

FIAMTHU

Mizote hi fiamthu duh tak hnam kan niin ka hria a, fiamthu duhtak e tiloin, fiamthuthawhthiamho kan en dan & kan biak dan te hi chin tam chi a ni loin ka hre bawk a. Eng hnam, eng ramah pawh, fiamthu thawh-mi hi mite tihlimtu leh thiam taka ram kalsiamtute anni deuh zel a. Hnampui zawkte chuan fiamthu thawh thiam-mi reng reng an ngaisang a, an thusawi ngaithla turin cheng tam tak sen pawh an inhuam a, an phu tawk chawimawina hlan pawh an hreh ngai lo a ni.

Keini Mizo ho chu fiamthu kan duh tlang hle a, awmkhawmnaah kan nuih dar dar tawh hi chuan mithenkhat tan chuan tap lo chauhin an lo menpuai thin a. Piangsual leh rualbanlo ho tih dan zir mai mai te hi kan ching a, hei hi kan hnam mawl zia ti langtu niin ka hria. Mi huat chi nge chi loh, mi tan a pawi nge pawi lo? tih ngaihtuah lek loin kan infiam a. Fiamthu thawh thiam te pawh hmun dangah kan hmuh chang paw’n, biak chhawhchhi leh han bawl deuh hi kan tum kher thin a, hei hi kan mize thalo zinga kan sim vang vang atana tha a ni. Fiamthuthiamte avangin kohhran, khawtlang, thiltihhona ,etc… kan chak phah a, hriatloh karin min ti hlim a, hun harsa leh thil hahtlak kan tihte pawh min theihnghilh tir a. Thiam takin ram hruitute an kap a, kan tawng dik lo & kan thil tih thalo lai te nuizatthlak tak leh fing taka an sawichuah avangin kan Society hian hmasawnna kan neih phah thin (theih) a ni.

Fiamthuthiamte hi mi naran an ni ngailo a, midang aia thlauk tha leh talent nei tha an ni duh tlangpui. Mizo zingah fiamthu thiamte kan en dan & biak danin a zir loh avangin, tam tak chuan an insum a, an thiamna leh an finna te chu an ngawihbopui ta mai mai a ni. Kan fiamthuthiamte kan zah der a, kan chawimawi thiam chuan tun ai hian fiamthu thawh nuam an lo ti ang a, kan society-ah min tihlimtu leh min ti phurtu an lo thahnem deuh deuh ang a, a huhoa thiltih leh pawl ho thiltih nikhua velah pawh tunlaia kan dinhmun aiin a lo nuam sawt dawn a ni.

Fiamthu thawh dan hi chi hrang hrang a awm a, fiamthu thawh dan & a kalhmang tlangpui han tarlang ila:

FIAMTHU THAWH DAN
1) Mi tihdan zir: Mi tih dan zir hi fiamthu thiam zingah pawh a thiam bik riau an awm a, a ang chiah emaw, nuizattlak zawng tura zir thiam tak an awm thin a. Mi tihdan zir ngawr ngawra fiamthu thawh pawh hi a chang chuan a ninawm duh a, mi chetchhiatna, mianglo/rualbanlo te tih dan zir te pawh hi thil tha a ni lo a, a mawi pawh a mawi lo a, a awm tawk kan hriat a ngai.

2)Mi kah/ Mi rauh:
Mi thenkhat chu, mi rauh/kah/sawisak vel thiam tak mi hi an awm a. Mi pianphung, chetzia, trawngkam,etc.. enin nuizat thlak deuh deuha mi rauh thiam hi an awm a. Hei pawh hi kan mi nel sa leh hmelhriat tha te an nih loh chuan intih thinur leh mi lung tih hnur mai awl tak a ni a, a awm tawk hriat a ngai. Mi kan kah/rauh a awm ang bawk hian mahni leh mahni inkah/ inrauh pawh hian fiamthu a thawh thei a, mahni leh mahni insawisak hian tupawi mah kan sawi lo, zallen takah sawi bawrh bawrh thei a ni.

3) Kaihlek:
Mi thenkhat chu hla thu, Bible thu, mi thusawi,etc.. nuizat thlak deuh deuh a kailek thiam hi an awm a. A nuizat thlak rual rualin Pathian thu hi fiamthu thawh nan hman loh hram a tha.

4) Fiamthu dam/ Zahmawh rawng kai:
Fiamthu satlaih aimah hian zahmawh rawngkai deuh hi a nuizat thlak zawk duh emaw chu tih hi a chang chuan a awl a. Thenkhat chuan a ruhlang rawt rawta sawi te pawh an awm, a ruhlanga sawi hi chu tu tan mah ngaih thlak a nuam em em lo a, a pehhel zawng leh trawngkam mawi zawka sawi hian ngaihthlak a nuam duh. Tin, Nunau awmnaah & puipunnikhuah hi chuan zahmawh rawngkai hi chu sawi loh hram a tha. Zahmawh rawngkai deuh sawi ngun lutuk pawh kan zahawm lo zo vek thei a, a hun leh a hmun hriat a tha.

5)Politic rawngkai:
Pawl ho, Association, ram/hnam/khua/veng/kohhran politic dik deuh si nuizat thlak deuh, lehlam tan huatthlalaawm tak si, huat hleih theih loh ang chi te. A hun mila thil thleng thiam tak, mi rilru hneh deuh tur a, kah deuh fak fak ang chi te hi mi thenkhat chuan an thiam em em a. Hei hi chu fiamthu thiam nazawng sawi thiam chi a ni lo a, politic lamah hriatzau ve viau a ngai a ni. Hei pawh hi a sawina hun leh hmun hriat loh chuan a sawitu tan hlauhawm thei a ni.

6) Ngaihtuah ngai fiamthu:
Fiamthu threnkhat chu an han sawi a, an sawi tum kha ngaihtuah deuh loh chuan hriat mai theih a ni lo a. Ngaihtuah chian pauh leh nuizatthlak tulh tulh ang chi hi a awm a ni. hei pawh hi fiamthuthiam nazawngin an thiam hran lo a, mi thluak tha deuh hian an thiam duh tlangpui. Tin, ngaihtuah ngai fiamthu hi fiamthu sang ve pawl tak a ni a, a chang chuan mi naran tan hriat thiam mai a har a, hrilhfiah leh dap te pawh a ngai hial a ni.

7) Hnam dang trawng dik lo tak & ni ve awm tak ni si lo:
Sap,Kawl,Vai, kan unaute trawng, etc.. thiam chiang vak lo ni ve awm taka sawi te, mak sak deuh taka trawng te hi a nuihzat thla fu thin a. Mahse, Sap trawng hre lo karah Sap trawng dik loa fiamthu sawi hi a nuizat thlak hran lo, chutiang zelin Kawl, Vai, kan unaute trawng & trawng dang hre lo karah kan sawi chuan a nuihzat thlak hran lo. A sawina hun leh hmun hriat a ngai. Tin, mi trawng nawmnah tak fiamthuthawhna atana kan hman hian anmahni trawng neitute an awm chuan inhmuhsitnaah an ngai thei a, an awm ve a nih chuan sawi loh mai hi a finthlak.

8 ) Thil intu lo, dawt muhlum:
Thil intu lo lutuk leh dawt hmuhlum tih hriat reng, thiam taka an sawi te hian nuih hi a za ve duh em em a, ngaihtuah chhuah erawh a har fu.

9) Fiamthu tluangtlam :
Fiamthu tluangtlam hi chu a ngaithlatu tan ngaihtuah a ngai hran lo a, tu pawi mah a sawi hran lo a, zamawh rawng a kai hran lo a, politic lam a tel hran lo a, tu tan pawh ngaihthlak a nuam a; a inthlahrun awm loh.

Fiamthu thawh dan kalhmang
Fiamthu kan thawhin mimal hming hmer emaw, khaw hming hmer maw, veng hming hmer emawa sawi hi, a tha lo a, mi huatthu kan sawi palh thei a. Mi hming, khua, veng aiah “Pa pakhat & Nu pakhat, khaw pakhat, Veng khatah, Tualte vanglai chuan, etc..etc”, tih ang chi hian hmang ila, mi pawi kan sawi lo deuh ang.

Fiamthu kan thawhin kan aw ki san hun hniam hun leh hmel tih danglam dan hian kawngro a su hle a, thu ho mai mai pawh chetzia mak tak mai leh aw dang dai deuh a, a san hun leh hniam hun taka kan sawi thiam chuan a nuihzatthlak thei fu a ni. Nuihzatthlak deuh tur pawh ti deuh churh mai leh che mang lova sawi chuan mi an nui tha duh vak lo thei a ni.

Kan fiamthu thawhna tur azirin kan trawng kauchheh pawh tih danglam a ngai a, kan sawi tur pawh kan thlan thiam a ngai a ni. Khaw tin hian mahni trawngtualleng & trawngkauchheh kan nei a, khaw dangah kan khua, kan veng tih dan ang kan va sawi chuan an lo man thiam lo pawh a ni thei a, an trawng dan or an hriatthiam dan tura sawithiam mai hi a pawimawh hle a ni. Politics hre deuh ho kiangah chuan politic lam hawi, thleirawl/rawlthar kiangah chuan an lawm zawk, pitar/putar kiangah chuan an duhzawng awm, etc..etc. kan thlan thiam a ngai a ni.

Tin, fiamthu kan thawh tran dawnin mi zawng zawngin nangmahah an mit, an beng & rilru an rawn nghah theina turin hun remchang siam hmasa la, an ngawi thruap ta maw tihah fiamthu i hriat zinga nuizat thlak deuh deuh kha i sawi hmasa ang a. A tha tha i sawi hmasa ang a, an nui hluah hlauh ang a, a hnu lamah chuan fiamthu ho te te pawh sawi leh mah la, an nuipui hlauh hluah tawh mai ang. Mi titi tui lai, mi bengchhen lai hi chuan fiamthu thawh duh miah lo tur; an nui tha duh vak lo.

Tlipna
Fiamthu inthawhsiakna kan nei a, judges hoin fiamthuthawhtu an comment-na turah an bawl vak vak a, fiamthu an sawi ve chiam chiam hi Judge kal hmang kan la hre tawk lo a ang ka ti deuh thin a. A then chuan thu tha tak tak an sawi a, a chang chuan an nihna an hre ta lo em mi aw? tih turin an awm leh lawi si a, hma kan sawn zel turah ngai i la.

Mizo society-ah fiamthu thiamte hi chhawnchheih leh zah lo tak taka be chhawhchhi mai mai lov’in , chawi san dan thiam i la. Tun ai hian kan society hi a lo hlimawm ang a, min tihlimtu kan lo ngah deuh deuh dawn a ni. Tin, fiamthuthawh-mi pawn a hun leh hmun a, inhmuamup leh fiamthu thawh hun hi hria i la, sawi awm leh awm lo te hi hre bawk ila, kan zahawmna hi a bo lo deuh ang.

Mizo society a lo nawm deuh deuh a, kan lo hlim deuh deuh theih nan, fiamthuthawhthiamte hi chawisangin zah der i la, tu pawn thiam taka mi pawisawi lo leh a hun leh hmun azira fiamthu kan lo thawh thiam nan tran i la thar ang u.

MIZO KHAWVEL THLIRNA Part-I

Mizo tih hi a chhuhna la reilo hle mahse, Mizo tih hian a huam hi a zau thawkhat viauin ka hria. Chu tih laiin mi thenkhatin Lusei/Lushai/Duhlian tawng hmang ho choh hi Mizo emaw ti kan la awm tlat a, Lusei/Duhlian tawng hmang velo lahin Mizo-ah kan inchhiar thei tlat lo mai hi kan ngaituah chian a ngai a ni. Mizoram, Manipur leh Burma a Mizo intite hi Lai(pawih), paihte, hmar, zophei, zotung, lusei,Mara,etc.. te kan ni a, kan chi leh kuang pui ngei Lusei/Duhlian tawng an hmang loh vanga Mizo-ah ka ngai lo tlat mai hi enge Mizo kan teh fung ni ta ang? Mahni tawngpeng te te nei ho pawh Lusei/Dulian tawng hmang zingah kan chipui ngeite Mizo-ah an lung awi a Mizo an in tih si chuan ngah nge Mizo chu kan nih lohna bik tur awm ang?

Zofate Burma, Bangladesh, Manipur & Assam awm te hi kan zavai hming atan huapzo hming tur hi la nei loh mah ila, mahni inkoh dan te te hi inhriatthiampui tawn i la, inzah tawn i la, Mizo pawh hi huapzo hmingah pawm tlang vek lo mah ila, Mizo intite hian kan unaute hi huam tel tir vek ila; Mizo tih awmzia pawh hrilhfiah peih ila chuan kan unaute pawn an pawm ve mai a rinawm.

kan inpumkhat/lungraul theihlohna ni a ka hriat chu, mahni Chi & tawngpeng theuh tihlar, tihhmingthan & chawisan ka tum a, a chantha zawkten chan chhe zawkte ka  hmusit , intifing deuhte’n la changkang lo deuhte fiamthu thawh nan leh trawngkam tlawm tak tak a tawngkhum kan chin vangte hi niberin ka hria.

Ram sawrkar thatloh vang leh eizawnna harsat vangin Burma Zofate Chin state , Kale/Kalay & Kabaw a mite’n Mizoram-ah sum an dawng, hna an rawn zawng, an rawn pem lut a. Mi sang tam tak zingah mahni tlanghmasial, miduham, thilthalo tih pawi tilo an awm angin mifel tak tak leh Zoram tihmasawntu leh tihming tha tu pawh an awm a. Unaute dinhmun hriatthiampuina nei hauhlo a, kan diriam a, kan hmusit a & kan deusawn chuan inpumkhatna chu a hnai lo viau ang. Chutiang bawkin, Manipur lam pawh mahni chibing inlak hranna leh chi leh chi innghirnghona a vangin helpawl an tam hle a, nunna chan pawh an tam hle a, a ralmuang lo a, eibar zawnna pawh a khaihlak phah hle a, Mizoram Inpui ber panin mi tam tak an rawn kal a, mipui ten kan lo dawnsawn dan leh kan lo en danin a zir loh chuan inpumkhatna ka tichhe thei hle bawk a ni. Tin, Burma & Manipur lam pawn kan unaute hnenhah pur kan chaw a, eizawn nan leh awm nan ka duh a nih chuan unaute tan hnawksak lo leh rilru nei tak a, Mizoram tan kan theih ang tawk kan tih ve hi a tul a ni. Mahni tanghma choh thlir a, unaute tan tha lo tur pawh tih kan pawi tih loh chuan unau mah ni ila, eng tin nge min ngaihdam reng ang a, eng tin nge lawm tak a min lo dawnsawn reng thei ang?

Mizoramah sualna hrang hrang, thil tha lo chi hrang hrang ti an awm teuh a, chungzingah chuan Burma mi leh Manipur mi pawh an awm a. Media lam hian kan thu ziakin a zir tawk loh vangin kan unaute thil tihsual mipui thin khei tur zawng leh punlun tur zawnga ka ziah vang te pawh hian thil thalo inhnawhchhuahna te, kut intlak mai duhna te a chhuak thei a. Hengah hian Media lam mi pawn mahni eizawnna kan chanchinbu hralh kalna tur ringawt ngaituah loin, kan hnam inpumkhatna leh inhriatthiam tawnna kan neih theihna tur zawngin ziak thin i la & nger bik/tan bik nei loin ziak i la; kan hnam tan hian a tha zawk ngei ang. Kan unaute thil tihsual an awm a nih pawn a tisualate hi dan angin hrem mai ila, a tisual ve loate thleng thleng kan hnawtchhuak a, ka diriam a, kan hmusit hi chu Unaute chung a thil tih chi a ni lo, Christian kan nihna nen pawh inhmeh lo tak a ni. Kan inhnawhchhuah hian thil tha a thlen em? tih hi ngaituah mai mai i la, kan unaute ngei kan chipuite ngei mangang thlabarin an awm a, awmna ei tur nei loin an awm a, an hawna tur ram sawrkar an hlau bawk si, an mahni khaw lam a an chhugte’n an rinchan ve em em, ei zawngtu ber hnawhchhuah a nih chuan, chhungkua a buai zo a, eibar zawnna a khaihlak zo vek  thin a ni. Tin, Lusei tawng hmang ho hnawhchhuah ni ve thote pawh kha unau dang tawngpeng dang hmang ho khan kut thlak duh maina te a thlen a, Burma lam Zofate inpumkhat & inunauna pawh a khawihpawi thin hle a ni. Tin, Mizoram mi an hnathawktute hnawhchhuah an nih chuan Mizoram hna tam tak pawh a khaihlak a, hnathawktu an awm lo a, mi tam takin harsatna an tawk phah a; tu tan mah thatna a thlen  lo a ni.

Kan inen dan leh kan thlir dan hi, a lai atang kan din a lehlam lehlam kan thlir thiam hi a pawimawh a. “Mizoram-ah thilsualti case a ziak chu 99% chu Burma mi a ni”, tih ang chi uar lutuk a sawi sawi chi pawh a ni lo a, midangin Burma mi an rinhlelna, an hmusitna, an ngeina ti nasa theitu a ni tih hi hriat a tha. Police file recordah chuan lo dik te reng pawh nise, Mizoram mi crime ti tam tak  manni awmpui nula pawngsual, hnathawktu hlawhfate hlawh pe duhlo, tihduhdah tuar,etc.. te khi tanpuitu leh thlavang hohtu neiin Burma mi hian khingin case siam ve se chuan a tam ve fu tho ang. Tin, erukna hi sualah(crime) kan ngai lo nge, khing zawng zawng te khi case file vek se chuan sawrkar hnathawk 90% chuan case an nei vek mai lawng maw? Police niloin NGOs hoin mi an sawisak hlum te, an hrem hrepte hi crime-ah kan ngai lo nge? Kan thil tih diklote khawvel hriat a an puan chhuah meuh chuan kan thinur leh si a, mahni lam inen fiah leh insiam that kan tum chuang si lo chuan mahni leh mahni mawnghlim a inti mualpho lek kan ni mai lawm ni? Tin, Burma mi pawh mahni khua or ramah thilsual kan ti a, man hlauin Mizoramah te kan tlan chhia a, kan tlanna khua leh tui lehzelah thilsual kan va ti hi mahni tan chauh nilo kan Burma puite tan harsatna kan thlen ani tih hi hriat a tha a. “Min hmusit, min enhrang, an inti changkang si an mawl ropui si, an thatchhe si,etc..” tih tih tur pawh a ni lo a, hmusit ngam loh khawp a fel leh tha awm tum mai tur. Burma awm lai angin sawrkarin duh hun hunah tihluihnain kawngsiam nan, sport&games fee, mei sipai hlawh, buh chhun tur, etc.. tihin sum Mizoramin an khawn ngai em? Tihluihnain puak  phurh, rel kawng laih, kawng siam, Hydro dam siam, school sak, sipai in sak,etc.. an tir lui ngai che u em? Burma ram angin tihluihnain an ti ngai lo che u a, lawm hliah hliah tlak kan ni . An intih changkan vangin thawmhnawr & bungrua man tam tak tak sumdawn nan kan tawlh luh ho pawh kan hralh theih phah a, an thatchiat vangin inhlawhfa ho pawn hna kan hmuh phah a, kan tan malsawmna a ni zawk tih hi hriat tur.

“Mahni chipuite khua leh tui, an boruak pawh hriatpui lo, hriatthiamna neilo lutuk”, tih tih tur pawh a ni lo a, Burma mi chuan duh hun hunah Mizramah kan zin lut thei a, Mizoram mi chuan Burma Zofate chenna chu kal chak hle mahse, duh hun hunah an kal ve thei lo a, kan sawrkar sual vangin an rawn zin ve thei lo a, zin chaklo a ni bik hleinem, an chak ve lutuk a lawm. Burma mite kan vanneihna chu India & Burma zofate awmna duh hun hunah kan zin thei a, an nunphung leh an chetzia pawh kan hriat phah a, kan khawhawi a ti zau phah hi kan tan malsawmna liau liau a ni. Chuan, Mizoram mi pawn Burma chu zin thei lomah ila, Burma mi kan unaute mi sing tel Mizramah an awm a, kan unaute khua leh tui, an nunphung, an harsatna te kan hriatthiampui theihna tur chuan kan kawmngaih a, enhranna hmusitna awm lo a, an mananna te leh an harsatna te kan hnena an thlen ngam theihna tur a kan kawm chuan thu engkim zawt ila, rilru hawng takin min hrilh ang a, kan la thlen ngailohna kan unaute khua leh an chhanchin pawh kan hriatthiampui ngei ang.

Ramkhat rau rau a awm pawh khua leh khua in er & in el a, intawng khum a; intih thiam lo mai te hi a awl a. Khaw khat rau rauah pawh veng leh veng insawchhiat leh in er ruk a, innghirngho te hi a awl hle a. Hnam khat unau mah ni ila ram hran kan awm phei chuan mahni thatna sawi hluaih a, lehlam chhiatna sawi vak vak mai hi thil awl tak a ni a. Tunlaiah Internet kaltlangin kan thiltihte a ni la lain khawvel hriatin pho lan theih a ni tawh a, kan hnam hmel ti bal theitu leh ti hmingchhe theitu hi chu tih loh hram tum ila, websites, forum, chat room,etc..ah kan that lohna kan inhnial a kan insawi tawn chuan lehlam lehlamin kan that lohna lai ve ve chauh kha kan zawng a, thil hlui sawi chhuah chi tawh lo thleng thleng kan sawi chhuak thei a, kan  thatna lai te te, inhriatpui tawnin fakin in zah tawh i la. Mi mawl fal bik tawngkam mawi lo leh chaltla rawn hmang an awm a nih pawn an tawngkam hman ang a hmang mai loin thiam takin hrilhfiah ila, tawngkam mawi zawk a hmanna turin fuih zawk ila tutan pawh a tha ang. Thahnem ngaihluatah kan thuziahin mi rilru a khei thei a,groups mail, websites, forum, chat rooms, chanchinbu,etc.. a thu kan ziah pawh uluk takin he Zofate kan inkar  chanchin hi kan ziah a ngai a, midang nghaihdan kan ngaih dan nih loh vang a, hnualsawt vak leh a ziaktu tum loh dan thleng thleng thu kan kal pui te hi a tha lo a, kan ngaidan leh kan pawm dan chu zalen tak si fel tak bawk si, mi tan pawm nuam leh lem nuam tur a kan sawi kan ziah hi; a tul tak meuh meuh a ni. Kei ni Vai or Chinese hoin min han zun khum se, an zun a hak a thi vek mai thei tur hnam tlemte hi chu, inngeih dial dialin awm tum ila kan ram kal i siam tha ang u. Kan inngeihlo a, kan innghirngho reng chuan hnam angin ka dingchhuak lo ang a, Kawl ho & Vai ho lawm zawng tak ani ang a, chimralin kan awm mai ang tih a hlauawm hle a ni.

Ka pa thihcham hriatreng nan

Ka pa thihcham kum- 22 a tlinna ni vawin 19th, May, 2009 chu a lo ni leh der tawh mai. Kum-22 lai liam mahse, nikum lawk emaw tih mai hi a la awl a, a hranpain thu ka ziak hman lo a, nikum a pate ni a ka thu ziak kan dah a nge.

He hla thu hian ka rilru awm chu a hril chiang khawp mai.

Ka lei pathian, ka pa, kawng tin renga min enkawl, zirtir, kawhhmuh leh thlamuantu, ka naupan lai khan i thlazar hnuaiah thlamuang takin ka lo awm thin a. Engkim tithei, huaisen ber leh tha bera ka ngaih thin, min zilhhauna leh i mi enkawlna avanga tun dinhmun min thlentir a vangin ka lawm e. Thlama kan riah dun laia sakhi huk leh silhal uu ka hriata, ka hlauh avanga i bawp kara ka thut te khan engmah reng hian min ti buaiin min tina thei tawh lo tur ang khawpin ka thlamuanpui che a. “Ka pa, ramhuai hi eng ang nge?” tia ka zawh che khan, “Ramhuai chu keimah hi ka ni a, ramah keimah chauhvin ka kal a, engmah hlauh ka nei lova, ramah ka huai em em a, chuvangin ramhuai ka nih hi,” i ti sam et a. Ramhuai chu ka pa ka ngainat em em leh ka chhuan em em chu a nih a vangin, ka lo puitlin thlengin mi faten ramhuai an hlauh laiin; hlauhna nei ve lova ka lo awm phah a vangte hian ka lawm e.

Ka lenvahnaa thil ka chhar haw te khan; khawi a mi nge? Eng vang nge i rawn chhar? tiin min zawt a. A awmna hmunah min dahtir leh thin a, sazei (hremna) hialte mi lo pe thin kha thil tha lo tihna tur ata min lo veng lawk a ni tih ka hriatin ka lawm e.

Mi nau awmze nei lova ka velh/kutthlak te khan a chhan min zawt a, ka thiam lohna a nih chuan min hrem thin a, khang te kha dik lo taka mi chunga ti lo tura min lo zilhna a ni tih ka hriatin ka lawm e.

Mahse maw ka pa, miin min velh/kutthlak a vanga ka rawn tah haw changte khan, ka thiamna a nih chuan aia upa leh lian/chak zawk pawh nise, hneh hma loh chu sual tura mi tih erawh kha chu; hreawm ka va ti thin tak em! Mahse tunhnu hian a chhan ka lo hre ta; mahni diknaah chuan huaisen taka tang ngam tur leh khawi hmunah pawh awm ila, diknaa tang ngam turin min zirtirna a lo ni reng mai tih ka hriatin ka lawm e.

Ka pa, “Engmah ro sum pek tur leh sem tur kan nei lo a, zirna/thiamna theih tawpa inzir hi ro kan pek thei che u a nia, he ro hi in neih chuan tumahin an laksakin an chhuhsak lo ang che u,” i tih thin kha ka theihnghilh ngai lo a sin. Kan lehkha zir lai a, i thiam tawk a min zirtir leh kan lehkha en hun chhung chu mu lova min vil reng thin te kha e; mual min liam san hnu pawh hian mitthlaah a cham renga, ka thinlung hian a theihnghilh thei lo a sin. Zirna kawnga tan min laktirtu ber a ni thin a. Ka hlawhtlinnate chu a takin tawng ve hman lo mahla nangmah avang a ni tih hi i chawlhna pialral atang min lo hriatpui ve dawn a nia.

Ka pa, kan chhungkuaah mipa pawn mahni chaw ei thleng sil a, a ei hnuhnungin hmunphiah leh thleng zawng zawng sil tur i tih te, mahni thawmhnaw hak balh suk te, eirawngbawl kawngah a hmei a pa awm lova, a inchhawka bawl tur i tih te kha ka va ngaithiam lo tak em! Kan thiante chu an farnuten thleng an sil a, eirawng an bawla & an thawmhnaw an suk sak thin a, ka hnial ngam bawk si lo che a. Mahse ka lo puitlin hnu hian e; ka hrethiam ve ta. Kan tan thil tha tur i lo thlir lawk a, mahnia chettlat ngaihna hmunah mifaten eirawngbawl leh insuk thiam lo leh harsa an tih em em laiin, ka tan harsatna leh hreawm tihna awm lo va; thiam taka ka tihtheih avang hian ka lawm tak zet a ni.

Ka pa, rim taka min lo enkawlna leh min beiseina te chu hre reng thin mah ila, i chungah engmah ka tihlet ve theih tawh lo tura mual min liam san mai erawh hi chu thinlai a dam thei mawlh lo e. Theih nise chuan chengrang chawiin thihna chungah hian phuba ka la ngei tur a. Kum-21 lai a lo liam ta, mahse ka theihnghilh thei lo, kha zan (1987-May-19 zan) tluka khawvel a ka rilru nat, beidawng & lungchhiat kha a awm leh tawh ngai lo ang. Khawvel min chhuahsan ni May-19 hi calander-ah hian chawhreh hmiah theih nise ka va ti tak em!! Thangkhat lian zet a rei ni tawh mah se; kei ka thinlaiah nikum ang lek mai hian a thar leh thin.
Mahse, LALPA-ah chuan lawmthu ka sawi e. I taksa na tuar nasa lutuk chu natna awm tawh lohna hmunah hlim takin A chawlh tir che a. Lusun fate dinhmun hriatthiamna min neih tira. Khawvel hi kan khualzinna ram a nih zia min hriat chian tir em em a, Lalpa ka lawm e.

Ka pa, he kan khualzinna ram ka chhuah san hunah i chawlhna ram mawiah hlim takin min lo hmuak ang che aw!!!

Ka Nu Hmangaihna

Nute Ni 10th,May, 2009 chu a lo hnai leh tawh hle a. Khawvel pum-ah Nute Ni kan hman hun inang lo mahse, mi tam zawk hman ni chu a lo inherchhuak leh dawn ta. He ni-ah hian nu nei tawh lo tan zawng nunhlui ngai a, mittui tlakna ni a ni ngei ang. Pathian zarah Nu tih tur   ka la nei hi ka va vanneih tak em. Mi nu te angin; mifing leh miropui nilo mahse, kan unau tan chuan kan lei pathian kan rinchhan ber leh hmangaihna a min enkawlseiliantu a nih vangin, ka chhuang lo thei lo  a ni.

Ka nu hi Shan hnam-12 zing a Shan Gyi an tih (Shan common langauge a an  hmang chi) hi a ni a. Ka pi te lam hi Shan Saw Bua(Shan lal chi) an ni a. Buddhist sakhua vuan chhugkua a tang seilian a ni. Ka pi lungmawl vangin pawl-4 a pass a khawpui a school kal ngai chu ka piin a awih tlat lo a. Fa hniangber na na chu khaw dang a awm bo a awih lo a, “In lehkha zir te chu ngaihzawng lehkha thawn nan bak in hmang chuang lo, zir san vak vak a tul lo”, a tihvangin zirna run chu kai chak hle mahse kai thei loin a awm a. Keini a fate erawh tihian min hrilh thin a, “Ka naupan laiin zirna hi chhunzawm chak hlemahse, ka nuin a phal loh vangin kham lo takin ka chawlh san a, nangni chu theitawpin tan la ula, ro pek tur engmah kan nei lo a, in zirna hi in ro chu a nimai. In zir theihna turin theihtawp tan kan la ang”, an ti thin a. A sur a sa, khawlum khawvawt karah pawh chawl loin dawr a kai a, a rawn hawah kan thilzawrh tur siam leh kan ei tur siamin a mawng pawh hung hman loin hun a lo hmang thin a. Inah lehkha kan han en te hian , hna thawh tur tam hle mahse, kan zir thiamloh a hlauh vangin kan thawh ai tur zawng zawng aman a thawk thin a. Zirna kan han titha ve deuh te hian keini aimahin a lawm zawk thin a, kan pass man te thawmhnaw thar min lei sak a, ar te min talh sak a, chhungkua hlim takin pass lawmin chaw kan ei ho za thin a, ka nu min hmangaihna leh min duhsakna kha a va ropui tak em.

Kan naupan lai a duhsakna leh hmangaihna vanga min lo enkawlna te kha, ka dawn kir thin a, kan tan a va hlu tak em. Pocket money te kha awlsam tak a mi pe mai lo khan, eng emaw tal min tih tir a; hlawh min siam sak thinte kha cheng/sum lak lut harsat zia leh, cheng hlutna min hriatthiam tirna hi ka va lawm tak em. Kan huan a pangpar leh thlai te, kan pocket money turah min zawrh tir te kha; cheng hlutna leh hna thawh hreh neih loh tur a, kaa sawi mai lo a, a taka min lo tih tir thin kha tunthleng hian ka va tang kai pui tak em. Ka nu zirna run atang a ka zir thiam eirawngbawl te hi khawi ramah pawh kal i la, a zahpuiawm loh zia leh mite ai hriatthiam awlsamna min pe thin te hi ka va lawm tak. Eirawngbawl rual ka nih hma pawh a, purun kheh/chan, thlaihnah sih/thian, thlai rah chan/vel,etc.. min lo zirtir te kha, mahni a chettlat & thiante nen awm hona-ah pawh, buina em em awm lo a, awlsam taka ka ti thei zel thinte hi mi fate ai a ka nihlawhna a ni. Mahse   ein siam dan hi zirin hre tam hle mah ila, duhsakna leh hmangaihna a, ka nuin  chawhmeh a siam ai a tui ka la ei ngai meuh  lo, ka nu  chawhmeh siam ngei kha;eng tikah tak maw ka ei leh thei ang!

Kum-22 liam ta 19th, May, 1987  a ka pain mual min lian san hnu te khan, chhel takin min hmeithaipui a, kan zirna lamtluang khailak lo turin theihtawp chhuahin, khawngaihna leh hmangaihna a min enkawlna zozai hi rul sen a va ni lo teh lul em. A chhungkhat unaute lah Shan state-ah an awm fai vek a, ka pa chhungte lah Mizoram-ah an awm fai vek a, chhungkhatlaina hnai awmlohna-ah nuchang tak leh chhel tak a, a fate pa-8 lai min enkawl puitling thei hi chu kan tan a va ropui tak em. Ka pa damlai a, an pa-2 a; inkhawm tur a an kal tlang thinte kha ka mit thlaah a lo lang leh thin a, ka pa awm tawh loh hnuah amaha a kal hnup hnup te kha, a chang chuan a lungchhe ve thin ani tih ka hria a,mahse nuchang takin a fate hriatah lungchhia leh mittui tla miah lo a, a awm thei te kha kan va tluklo tak  em. A bazaar haw ka va hmuak a, a thilphur ka chhawk te kha hote mah nise a lawm thiam em em a. Kan hnathawh chhuah ve ngei sum, a kut a kan hlan te kha a lawm em em mai a, zin chhuah chang a, thawmhnaw kan han hawn te khan a lawm em em a, kan chung a, a thil tih zozai leh thil min lei sak zozai te ngaituah chuan, keini tihsak ve chu ho hle mahse, a hmangaih a fate’n kan tihsakna-ah a lawm thiam a, kan dam chhungpawhin ka nu hmangaihna leh thil min tih sak te chu kan rul seng dawn si lo a.

Buddhist sakua atang Kristian sakhua-ah a lo Pangthar ta a, Van Lal Pathian ngei mai hmu leh a pawm avang a a lawmna thar chu; ka hmangah Lallawmthara tih a lo phuah te hi kan tan a va ropui tak em. Rinna kawngah mi nu-te angin Pathian thu sawitlawrh duah thiam lo leh tawngtai a chhamphul duah thiamlo mahse, a taka a lo nunpui leh a tak a Pathian pawlna a chan te min hrilh thin te kha ka nun kawng hruaittu a va ni teh lul em. Manan harsatna a tawh apiang a, pindanah a lut a, Tawngtai-na a nei a; Bible a keu a, dinglam pang a Bible thu a chhiar a, thuthlukna leh inngahna tha Pathian thuah ngei a zawn thin dan te kha, kei pawh hian ka zir ve thin a, hlawkna ropui tak ka nei ve thin a; ka nu chungah ka  lawm  tak  zet a ni. Kan naupan lai a an khua a kan zin dan mi hrilh te , a rinna ngheh zia leh Pathian chu a awm chiang a, engkim tithei a nih zia min hriat tir thin. Rail chungah hmelhriat awm miah lonaah kan chuan lai a, a tawngtai-na Pathian-in a chhang a, kawng tluan a, Kross engin min hrua a tih te, an In kan thlen a, a ute hoin ramhui(Buddhist khua tam zawkah chuan khaw pawnah ramhuai In te an sak sak a, mikhual an neiin inthawina ei tur an hlan thin) hnenah inthawina hlan a ngai an tih pawn,”Pathian engkim tithei ka nei a tul lo”, tiin  a chhang a, reilote-ah a  khua a rawn sik a, a tlun a, ka pu-te hoin “Kha kha inthawi i duhloh vang anih kha”, an ti pawn, zamlovin, pindanah a va tawngtai a; vantirhkoh pa-2in a kiangah an awm pui  a, a khawsik pawh chawp lehchilh a dam ta te a sawi khan; Pathian awmzia leh ramhuite’n an ngam loh zia min hriat tir tak meuh a ni.  1988 Kawlram buai tur, a mangah Pathian-in  a hrilhlawkna leh pawl-7 ka nih lai a; Botany a graduate ka nih tur thu a hrilhlawk   te kha awihlo viau mah i la, a hun a lo thlen chuan a lo dik ngei mai si a. Pathian thilrel chu mihringte tihdanglam thei loh zia leh a thu tiam ang ngeiin a ti thin tih min hriat tir a, a tak a PATHIAN nen an inpawhna hi a fate thlengin ka nihlawh phah a ni.

Ka pa thih hnu a, ka pu-in (Ka nu u) an khaw lamah haw tur a; a rawn koh  a, kum-1 chhung meuh a thlem  pawh a, a haw duh lo te kha a fate min hmangaihna a va ropui tak em. Shan ramah khan a haw chuan kan unau mipa pa-4 zingah pa-2 chu hel sipai a tan a ngaih ngei ngei vang khan, mahni unuate kiangah pawh awm loin, ka pu In leh lo pek pawh hnawlin min hmeithaipui te hi kan tan a va ropui tak em.

“Ka nu hian min thih san ta se”, tih ka ngaihtuah chang hian ka biangah mittui a lo luang thin a, ka nu damloh laiin Wesley Clinic-ah ka riahpui a, minutes-2 chhung vel a marphu a tawp a, biak theih tamiah lo chu, ka va han thlaphangin ka va mangang tak, kan tan vanpui a chim hi a ni ringawt mai. Pathian zarah a tha chhuak leh thei a, tunthlenga nungdam a la awm hi Pathian khawngaihna liau liau a ni. A taksa bawrhsawmin natna te ngah hle mahse, ka tan chuan a la hlu hle a ni. Kan ram harsat vang leh eibar zawnna vang a, kan ram ka chhuah san dawn te khan, ka kalbo san tur kha a lungngai hle tih ka hei lo, chhungkaw tan ka chhuah a ngai miau si a. Ka nu-in, “Pathian hnehah ka tawngtai a, Bible ka chhiar a, i kal chhuah hi Pathian-in rem a ti a ni, Pathian-in a hruai zel ang che”, min tih te kha ka tan thlamuanna ropui tak a ni. Damlo khum bet a a awm lai ten kan ram phone connection that lohvanga ka be pawh thei ta lo thin te kha a pawi ka ti a, min ngai ve ngei a ni tih ka hei si lo,a hrethiam lo ang tih ka hlau thin hle a ni.

A fapa hi tling lo hle mah i la, mi a chhuang ve thei thin em em a, a hmangaihna te chu rul seng lo mah ila, ka dam chhung hun hi a hming tichhe lo turin hun hman ka  tum zel ang. I fapa kawlvalenchhama awm hian ,Nu-te Ni lo thleng tur chu hlim leh lawm tak a hmang tur chein leh kan intawn leh hma chu dam leh hrisel a lo awm tur chein Pathian hneha tawngtai chungin ka duhsakna ka hlan a che.

MIZOTE HRIATTUR PAWIMAWH

Mizo-te hi ram dang khaw dangah pawh awm mah ila, a awm chhun chhunte insuihkhawm a, pawl, fellowship, association, union,etc… din a in hmuhkhawm hi nuam kan ti a. Kan tawng pawh hi kan ngainain hnam dang kan kiang a awm teuh karah pawh mi-2 lek kan nih pawn mahni tawng a inbiak ching tak kan ni a. Kohhran chihrang hrang kan awm angin kan rin dan(doctrine) pawh a in ang lo hle a, kan dan leh kan kalphung pawh a inanglo hle a ni. Kan awmna ram  a dang a, kan chenna khua leh tui a dang angin kan nunphung sukthlek dan, kan tawngkauchheh, kan ngaihdan, ka thil tih dan, kan duh zawng,etc.. te a dang avang hian a huho a kan awmhian buanna neuh neuh rilru inhmuhlohnate hi a awm duh a, chung tiang a kan buaina chu engte nge, engtin nge kan tih ang? tih hi ngaituah ho a ngai hle a ni.

1.KOHHRAN-AH

Kohhran-ah mithenkhat chu hotu ni chak tlat, upa nih chak tlat te hi kan awm a, politician te ang mai a vote zawng ruai ta teh pawh kan awm a. Hotu /upa kan nih duh vang a thil pek pe tawk tawk te kan awm a, mipui leh committee members te pawn  a neinung deuhte thu leh hla engamah hma a kan zah tlat leh an nihnain a tlinlohpui pawh a kan thlang mai thin hi, kan Christian-na leh kan hnam ti chhetu a niin ka hria. Pathian tihmi a ni em, hruaitu ni tlak a ni em, upa ni tlak a ni em? tih hi thlir thiam i la kohhran tan tha ngeitur hi thlang thin ila, kan hnam kan kohhran tan hian a va tha dawn em.

Mithenkhat chu sum duh vang leh lalna duh vangin  pawl/kohhran thar kan din a, ramthim nawr aiin kohhran dang a mi hmelhriat, unau , vuangva te mahni pawl a lutturin kan sawm a. Kohhran member pun deuh leh “Pathian malsawmna kan dawng” te kan la ti vel ve a, a sawmtu leh a sawmchhuahate hi Pathian an tih lawm phah hran in ka ring lo. Hetilo deuh zawng hian Pathian rawngbawl hi bawl i la ka sakhua kan hnam tan a that zawk ka ring.

Kohhran thenkhat chu kum-100 chuang a mi tawh Sap ho dan lo siam kha tunthleng kan la ring a, kan khawvel changkang danglam zel nen a inmilh tawhlo pawh “Kan dan pang ngai, kan kal phung pangngai tha kan la ti.” hi kan ti tuahhum a, thangtharte laka rawngbawlna leh thiltha tih tur thenkhat te a dal tlat zawk a, rawngbawlna hma a sawn loh phah nite hian ka hria. Kan kalpung leh dante hi tunlai khawvel milh a kan her danglam ve zil hi a tha inka hria.

Kohhran rawngbawlna tur leh kan tih tur hi kan hmu fuhlo deuh thin em ni aw? Kan kuanglo hi kan nawr nasa mah mah thin a, politic & khawtlangah thuchhuah, thil khap emawte hi kan lo nei ve sek hi a tul em em hran lo. Kan beramte kan ven hnehloh vang  leh kan zirtir that tawklo vang a zu , drugs, thil dangte kan lo khap ve ringawt zel hi sualna a bul atang karphawng a peih tum lo a, a zar thlak ang lek fang ka ni a, reiloah a rawn chawrno leh thuai thin si a. Nasa zawk a inzirtirna hi uar ila, naupang zirtirna hi uluk hle i la, an zirlaibu te hi kumtin endikin Pathian thu mai bakah nun dan tha zirtirna te tel se, an puitlin hma ngei a piangthar turin inzirtir thei ngei ila, puitling chawlawl tawh inzirtir ai hian a hlawk zawk ngei ang. Mahni kohhran thurin theuh pawh hi an puitlin hma ngei hian zir thiam tir i la. Kohhranah rinhranna a vang a pawlchhuakte pawh an awm lo deuh ngei ang.

Rorel-naah kan duhdan leh ngaihdan aiin miten min hmu sikhaw ang tih hlauh vangin thiltha zawka kan ngaih pawh kan sawi chhuak ngam lo leh, kan thlang ngamlo thin hian kohhran leh khawthlang tam takin a ngawng phah thei a ni. Dik a kan hriat, tha a kan hriat hi chu tuma mitmei vengloin sawichhuak & tawmpui ngam i la a va tha dawn tak em.

2. KHAWTLANGAH

Khawtlangah tlawmngai pawl kan indin a, hmanlai ZAWLBUK hun lai a, thalaiten thu an neih ang leh mi chunga ro an rel ang a kal kan la tum tlat hi a fuh tawh lo. Kan ram kan hnam tan kan thawk emaw kan tih hi tihmingchhetu zawk a ni hlauh thei a ni. Hmainlai kha chuan Lal leh upa, thalaite & puithiam leh bawlpu te kha sawrkarna chelhtu leh mipuite chunga roreltu ber an ni a, tunah erawh kan chungah sawrkar dang a awm tawh a ni tih hi hriat tur. Sawrkar-in dan leh hrei, thawktu tur, timi bikte a nei thliah thliah a, an hna an thawh thatloh chuan sawrkar kan nawr mai tur zawk a ni a. An indaihlo pawn lakbelh turin kan nawr mai tur zawk a nia. Tlawmngai pawl kan nih angin mi chungah beisei letna hi nei miah lo i la, tanpui ngai tanpui leh vangtlang hnate hi tlawmngai tak a thawk zawk ila. Tlawmngai pawl atang enge maw beisei neih vanga hotu nih tum phet te hi kan hnam ti chhanghchetu a ni a, members te pawn thlan dan kan thiam a ngai hle a ni.

3. MIZO CHRISTIAN FELLOWSHIP, UNION & ASSOCIATION-AH

Mizote hi ram dang dang khaw dang dang a pem, hnathawk & zirlai kan kat ve ta nuk a, kan kalna/awmna apiangah fellowship, union, association,etc.. kan din deuh fur a. Mahni kohhran thunrin ang a Pathian thu sawi ching tlat te hi kan la awm a, kohhran hrang hrang fellowship ang a kan din chuan kan thurin hi sawi vak vak a chilo a, kan thurinte hi inkalh a tam a, kan pawlpuite tan ngaihthlak a nuam laiin thenkhat tan ner naw naw-na tham a lo ni duh a, inhnialna pawh namenloin a chhuak thei tih hi hriat a tha. Zavai pawmtlan theih tur Pathian thu hi sawi tur a tam; chung chu sawi hram hram ila kan hlawkpui zawk ngei ang. Roril nikhuaah pawh mahni kohhran kalphung leh dan ringawt tih lal phet tum lo ila, atha zawk leh kan pawm tlan theitur zawk hi dap hram zawk ila hmasawnna a ni ngei ang.

Union, association,etc.. ang chiah pawh mahni khaw tihdan nihloh vanga tawmpuiloh bur ang chite, mahni khaw dan tih lal tum tlatte hi a finthlak ber lo a, kan khaw tih dan leh kan lo inkaihhruai dan tha a kan ngai a nih paw’n thil kalhmang leh athatna te chu thiam tak mite rilrem zawng a kan sawi hi a pawimawh hle a ni.

A chung ami ang chi zawng zawngah hian hotu/hruaitu inthlan nikhua hian mah ni CHI tete, khua tete a loin teltual a, atha emaw tha lo emaw mahni CHI ,KHUA & THIAN te choh thlan/vote tum tlatte hi hnam hmasawnna leh lungrualna daltu lian tak a ni. Kan zinga mi tupawh a tha leh fel chu kan thlang /vote mai tur zawk a ni.

4.INTERNET KHAWVEL-AH

Internet hi Mizote’n kan hmelhriatna la reilo hle mahse kan hmang tangkaiin hma kan sawn chak hlein ka hria. Mahni awmna theuha kan thiltih hi khawvel hriat, mite hriatah pawi kan ti dawn nge? Rawn tarlang se kan haw dawn em? tih hi kan nitin nunah in en a tha, awlsam takin kan thil hmuh leh hriat a ni lalain khawvel hriatah puanzar theih tawh avangin kan hnam tihmelhemtu kan ni hlauh dah ange.

Websites,forum,blogs ,chat rooms & groupsmail ang chi-ah te ukchhuak lutuk a thu ziahte, dawta mi puhte, thu belhchian dawlloh ziahte, inhmuhsitna tawngkam mawilo ziahte, hmanlai thil kal tawh sawichhuah tlakloh sawi chhuahte, kan chhiatna leh chetchhiatna in sawi tawn  ang chi te hi; a ziaktu kan nina kan in tar lang lek a nih mai bakah inpumkhatna leh inunauna ti chhe thei a nih vangin chin tam loh a tha. Kan thu ziah turte kan ziah hmain belchiang ila, mi tan a pawi em? kan hnam inpumkhatna a khawih pawi thei em? tih hi uluk takin ngaihtuah thin ila,he internet hi inpawhtawnna tha zawk, thu inhriattirna tha zawk atan hman ngei i tum ang u.

5.EIBAR ZAWNNA-AH

Mizote hi eibar- zawnna kawngah hian kan la hnufual em em a, hnathawh tur thar dapchhuaka , taima leh chhel tak a thluak hmang a thawk te erawh an dingchhuak deuh zel a. Mitam zawk erawh miin sumdawn or hna-1 an hlawkpui chuan kan uar ve hlut a, mi tlemte tan a eizawnna tlak tur kha, mipui mimirin kan tih ve hlut tak a vangin tutan mah eizawnna tlak lohah kan chhuah leh thin hi; a pawi tak zet a ni. Mi eizawnna kut thiam, thil thiam harsa takin hun  & cheng tam tak a an zirte hi awlsamte a, a thlawn a thiam kan lo tum ve phet te hi mi mawl muk leh midepde awm dan a ni a, kan sim vat a tha. Awlsam tak a cheng laklut chu kan hlut vak lo angin kan hmang zo hma a, chutiang ang chuan thiamthil awlsam taka kan thiam ho pawh kan hlut lo a, intihtheih nan mi hnen a sawi mai mai, hrilh mai mai a awl a, chhungkaw-1 tan a eizawnna tlak an thiam thil chu; mi tam takin an lo hriat ve chuan eizawnna tlak lohah  a chhuak deih thei a ni tih hi hriat a tha.

Kan enzawnna kan hna hi kan tihdan pangngai ringawt kan hmang a, hmasawn a, tihchangtlung a, a awlsam dan , a that zawk leh a hlawk zawkna tur hi ngaihtuah kan tum lem hlei lo a, kan tih dan ngai ngai hi kan hmang tlut tlut a, hma kan sawn tur angin kan sawn thei lo a, kan intodelh loh phat thin niin a lang.

Mi tihdan zir ngawt loin mahniin kawng thar eizawnna thar kan dap a, chik tak leh uluk tak a, kan rilru zawng zawng kan sen a kan zir chian hi a ngai tak meuh meuh a ni.

6. LAWMTHU SAWI & HRIATTIRNA KAWNGAH
Mizote hi mipui pungkhawmnaah chuan, tlawrh duah a lawmthu sawi hi kan uarin kan thiam viau a, mimal nunah erawh lawmthu sawi nachang hrelo hi kan la tam hlei inka hria. Miin minpuih a, kan thil an chhar a min pe let le a, kan hriat duh kan zawt a min hrilh a, mi In-ah kan cheng a, mi In-ah chaw kan ei a,etc.. “Ka lawm e.’ tih nachang hrelo hi hriat tur an va la tam tak em. Mi chungah beiseina kan nei run a , kan beisei ang a min tanpui loh chuan lawm a hnekin ka la vuiin kan la sawisel zui thin hi chu tanpui tlak pawh kan ni lo.

Ram dang khaw dang atang thil kan inthawn a, duham takin kan ken tir a, a sen so leh lawmthu sawi lamah kan inren leh fu bawk si. Ram dang khaw dangah thil tlawmngaiin kan in zawrh tir a, a man(sum/cheng) kan thawn  a, kan dawn tawh chuan hriat tir leh lawmthu ka sawi ta nge tih awm tawh lo a, kan ngawihbo pui mai mai ang chi te hi; a hnuleh lehpek awmturah chuan mi tuin nge tlawmngai a lo pui peih tawh ang? Chhungte, thiante, pawlho, kohhranah cheng/tanpuina ang chi ram dang khaw dang a tang nei ang tawk tawk an han thawn ve tang tang a, lawm thu sawi lo mahse, an thawntuin a thleng nge thlenglo tih rilru hahin, a lo ngaituah ve nauh nauh thin ang tih hi hriat thiampui a, inhriat tir hram hram hi thil tha a ni a, a thawntu tan pawh lehpek awm se, a phurawm deuh ngei ang.

7. MI TIH DAN ZIR KAWNGAH

Mizote hi kan mi ngaihsan zawngte tih dan chu uar taka zir hlut mi kan ni a, kan uar laileng lah a ram pum, a hnam pum a zir leh uar hlut mi kan niin ka hria. A bik takin Sap ho hi kan ngai sang a, an incheidan, an nun dan athalo lai lai zir hi kan ching a, an taimakna te, hun an vawng dikna te, an chhelna te, an rilru zauna te hi kan zir leh mang si lo a. Hnam dang kan hmusit zawng laileng lah hi kan tluk miahloh pawh eng ngamah hmain kan han hmusit ve ringawt zel a. Eng hnam pawh nise, an thil tih dan tha leh entawn tlak hi chu zirin entawn ve zung zung zawk ila. Incheina lam leh nundan hi chu, kan Mizo culture incheina & nun dante hi; hnam dangin min entawn zawk rawhse tih rilru hi pu zawk i la. Inchei dan, lu meh dan ang chi te hi a ram pum leh a hnam pum a uar bik leh inang thum lo a, mahni style hran nei a, creative deuh a kan incheina leh lumeh dante hi kan ngaituah a hun ve tawh lo maw? Mizo inchei dan & Mizo sam style tiha khawvel thangchhuak tur khawp hian tan ila teh ang u.

Khawvel-ah Mizote min an lo hriat deuh deuh a, “Mizo” tih  chuan an rilru/ mitthlaah mi tlawmngai, mi rilru tha, mi taima, mi rinawm, mi intodelh an ni tih hi; a lo lan theih nan tan ila teh ang u.

Thlai Bawl/Tauh

MAMAWHTE:………………………………

- Behlawi tel-1……………………………….

- Sahriak/hriak(tel/oil) 3-tbsp

-Purun-var mal-8 vel

-Aieng 1-tsp

-Chi ½tsp or fish sauce 2-tsp( A al dan kan duh tawk a zirin telhtlem or telhtam mai tur)

-Hmehhanna/Ajino tlem (Ahang kan duh dan a zirin telhtam or telh tlem mai tur, a duhlo chuan telloh)

-Chawngbawl(Lime fruit/Tan Pha Ya) pum chanve(thur duh deuh chuan a ai tam sawr belh mai tur)

-Roasted Chana Dhal flour(Pe Hmoh Chet/ Dal chhuanhmui phut) 4-tbsp or more

A SIAM DAN:

-Behlawi rah hi tuisawiah i chhuak sawk ang a, a rawn hring hnum dap tihah i la chhuak ang a, ½-inch velin i chan ang, thlengah i dah ang

-Purun-var sin tete a chan sawm a, aieng nen i kanhmui anga, beihlawi rah chansawm-ah a sat laiin i leih ang.

-Bawlhlo dang zawng zawng i pawlh ang a, ser tui i sawr leh ang a, i kut nen han nuai pawlh deuh sek sek la, hmarcha thak ngam tan mahni ngam tawk telh mai tur.

Tuna mi ang chiah hian Hlambak/Hnahbial/Sakawrkehnah(Min Khua Yuat) & Chakawk pawh a siam theih a, dal chhuanhmui phut ai-ah badam/Mi Pe densawm a hman thei bawk. Bawkbawnthur(tomato) chan sin pawlh ula a tui leh zual.

Dal chhuanhmui phut (Kala Pe Hmoh Chet/Roasted Chana Dhal flour) hi a ti tui bertu a ni a, siamsa lei mai tur in hmuh loh chuan dal/kalape engmah pawlhlo a hlangin thirbel-ah in chhuang ang a, mei sa tha ve takin rang takin in chawk reng ang a, a rawn uksen thah a, a rim a rawn hmui hunah tuiah in chiah a ang a, chhangphut herna khawl-ah her tir mai tur. Dal/Kalape hel phut lei tur a awm leh thirbelh-ah amah choh khan i chhuang ang a, rang takin i chawk let zung zung ang a,  a rawn uk rimhmui vel leh suan vat a, thilbel a ta dah chhuah vat tur a ni.

-

Sangha leh Chickpeas

MAMAWHTE

-Sangha( arep/ahring/meikhu a ur’smoked fish’) ½kg

-Chickpeas dut-no chanve

-Bawkbawnthur pum lian-3

-Purun sen lian-1,Purunvar mal-6, sawhthing- 25g vel

-Aieng-1tsp, Thai red-curry paste-1tbsp(curry paste dang pawh a hman theih tho)

-Thinghmhcha denkeh-1tsp, chicken powder-tsp or hmehhanna-½tsp, chilli powder-1tbsp

-Sahriak-4tbsp(Hriak mawm deuh duh tan mahni duh tawk hman theih)

Asiam dan

-Chickpeas hi zan-1 tuiah chiah lawk a tha, ahmin awlnan.

-Purun var /sen & sawhthing hi den sawm or sawm deuh a chan

-Bawkbawnthur hi chhum a, apil kheh a sawm deuh a chan(“Eiin siama relbawl dan awlsam leh hriattur pawimawhte” 7para-ah en rawh)

-Sahriak chhuansoah aieng,purum sen&var chan/den i kang hmui  hmasa ang.Chuan, bawlhlo dang zawng zawng leh chickpeas i thlak ang a, tui tam ve tawk i leih ang a, darkar-2 vel i mung ang.

-Chickpeas a hmin tawh chuan sangha i thlak  ang a, minutes-15 vel i chhuang a. Sangha thlak hnu hian chawh loh a tha, sangha hi a sawm duh.

-Atui chawm tur duh tam tan tui leih bel a, a al lam han lam temchhin a a tul dan a zirin chi& hmehhanna pawlh belh tur.

Sardine fish & chickpeas stew

smoked fish & chickpeas stew

Vawksa thlai nen a kan

INGREDIENTS:

-Vawksa ½kg

-Tapioca starch or maida(wheat flour) or starch hrim hrim 100g vel

-Oyster sauce 1-tbsp, fish sauce(Ngan Pia Yi) 1-tbsp, soya sauce thick 1-tbsp

-Purun -sen lian-1, purun-var mal-6, bawkbawnthur(tomato)-1 or 2, sawhthing 25g vel, purun sen kungno(leek) 50g vel.

-Thinghmarcha phut-½tsp, rosemary -1tsp, dirunhmui(lemon grass) phut-1tsp

-Chicken powder or hmehhanna ½tsp

-Celery 1-stick, antam 100g vel, carrot 100g vel( thlai dang pawh duh chuan a pawlh/hman theih. capsiccum pawlh hi a tui)

A siam dan

-Thlai ho hi 3-inches vel a sei a chan. Sawhthing & purun var sin tete a chan, purun-sen ½iche vel hlai a chan. Bawkbawnthur hmun-4a phel phuk

-Vawksa zungpui tiat tiatin i chan ang a, starch or flour-ah rosemary nen i nuai pawlh ang a, deep fry or sahriak- 8tbsp nen i kang ang.(vawksa deep fry chuan sahriak-8tbsp hi a vai a kan pawlh nan i hmang a, a mawm i duh deuh leh a ai tam pawh a hman theih)

-Vawksa a hmin sen uk thah hnuah purun var thlak hmasak a, a rim a rawn tui ta maw tihah sawhthing,purun sen leh thlai a hmin har tur deuh kha i thlak hmasa ang a, a     hnuah thlai hmin hma(antam) chi i thlak ang a.

-Bawlhlo ho zawng zawng i pawlh ang a, i chawk deuh reng a nga, thlai rah/hnah ho a rawn hring dap tihah i suan ang a, ei theih a ni mai.

Note: Tea spon=tsp, table spoon=tbsp. A al & hang duh tak deuh chuan fish sauce & chicken powder/hmehhanna pawlh tam mai tur. A thur deuh & thak deuh duh tan ser tui sawr a, hmarhcha hring kan pawlh tur. Bawlhlo kan duhloh zawng chu pawlhlo mai a, kan neih nganglo pawh pawlhlo pawn a tui tho.